Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite

• Nedir? Çocuklukta başlayan ve ergenlik/yetişkinlikte de sürebilen nörogelişimsel bir durumdur.
• Nasıl anlaşılır? Dikkati sürdürememe, unutkanlık, aşırı hareketlilik, bekleyememe ve söz kesme ile fark edilebilir.
• Her hareketlilik DEHB midir? Hayır; belirtilerin sık, yoğun, birden fazla ortamda ve işlev bozucu olması gerekir.
• Ne yapılmalı? Aile, öğretmen ve uzman birlikte değerlendirme ve destek planı oluşturmalıdır.

Çocukların zaman zaman dalgın, hareketli veya sabırsız olması gelişimin doğal parçası olabilir. DEHB’de fark, bu davranışların yaşıtlarına göre daha sık ve yoğun olması, okul-ev-sosyal yaşamda sorun oluşturması ve çocuğun yalnızca "istemediği" için değil, öz düzenleme becerilerinde zorlandığı için güçlük yaşamasıdır.

Güncel kaynaklar DEHB belirtilerinin üç görünümde ele alınabileceğini belirtir: dikkatsizliğin baskın olduğu görünüm, hiperaktif-dürtüsel görünüm ve birleşik görünüm. Bu ayrım, çocuğun nasıl destekleneceğini planlamak için önemlidir.

Hayır. DEHB tanısı için belirtilerin birden fazla ortamda görülmesi, gelişim düzeyine göre belirgin olması ve günlük işlevi bozması gerekir. Çocuk evde çok hareketli ama okulda düzenliyse, yalnızca sıkıldığı derslerde zorlanıyorsa veya uykusuzluk döneminde dalgınlaşıyorsa tablo farklı değerlendirilmelidir.

Uyku eksikliği, kaygı, depresyon, travma, ekran kullanımı, işitme-görme sorunları, öğrenme güçlüğü ve aile içi stres dikkat ve davranış üzerinde DEHB’ye benzeyen etkiler yaratabilir. Bu nedenle değerlendirme acele etiketleme değil, nedenleri ayırma sürecidir.

Okul öncesi dönem

• Yaşıtlarına göre belirgin aşırı hareketlilik, tehlikeyi fark etmeden davranma.
• Basit yönergeleri sürdürmede ve oyun sırasında sırayı beklemede yoğun zorlanma.
• Davranışların aile, kreş veya sosyal ortamlarda sürekli sorun yaratması.

İlkokul dönemi

• Ödevleri başlatma ve bitirmede zorlanma, defter/kitap/eşya unutma.
• Dersi dinleyememe, sık uyarı alma, yerinden kalkma veya arkadaş ilişkilerinde dürtüsellik.
• Bilmesine rağmen sınavda dikkatsiz hata yapma.

Ergenlik dönemi

• Zaman yönetimi, planlama, sınav hazırlığı ve uzun görevleri sürdürmede zorlanma.
• İçsel huzursuzluk, erteleme, dağınıklık ve yoğun unutkanlık.
• Riskli kararlar, dürtüsel tepkiler veya akademik dalgalanmalar.

Genetik yatkınlık DEHB’de önemli rol oynar. Beynin dikkat, dürtü kontrolü, planlama ve ödül sistemleriyle ilişkili gelişimsel süreçleri etkilenebilir. Bu bilgi aileyi suçlamak için değil, çocuğun zorlandığı alanları daha doğru anlamak için önemlidir.

Bununla birlikte çevresel düzenleme çok etkilidir. Uyku, rutin, ekran düzeni, sınıf içi yapılandırma, ebeveyn tutarlılığı ve öğretmen desteği belirtilerin günlük yaşamdaki etkisini azaltabilir.

Değerlendirme sürecinde gelişim öyküsü, belirtilerin ne zamandır sürdüğü, hangi ortamlarda görüldüğü, okul bilgileri, aile gözlemleri, öğretmen formları ve eşlik eden güçlükler incelenir. Belirtilerin yalnızca bir dönemde veya tek ortamda ortaya çıkması tanı açısından dikkatle yorumlanmalıdır.

AAP ve CDC kaynakları, çocuklarda DEHB değerlendirmesinde yaşa uygun tanı ölçütlerinin, okuldan bilgi alınmasının ve eşlik eden durumların incelenmesinin önemini vurgular. Uyku sorunları, kaygı, öğrenme güçlüğü, davranış sorunları ve duygudurum belirtileri ayrıca değerlendirilmelidir.

Okul öncesi çocuklarda ebeveyn eğitimi ve davranışsal müdahaleler ilk basamak olarak öne çıkar. Okul çağı çocuklarda davranışsal destek, okul düzenlemeleri ve bazı durumlarda ilaç tedavisi birlikte değerlendirilebilir. İlaç kararı yalnızca hekim tarafından, çocuğun özellikleri ve yan etki izlemi dikkate alınarak verilmelidir.

1. Günlük rutinleri görünür ve kısa adımlı hale getirin.
2. Yönergeleri tek seferde uzun değil, kısa ve net verin.
3. Ödevleri küçük parçalara bölün; kısa molalar planlayın.
4. Olumlu davranışı hemen fark edin ve somut biçimde geri bildirim verin.
5. Hareket ihtiyacını yasaklamak yerine güvenli hareket aralarıyla düzenleyin.
6. Öğretmenle ortak hedef ve takip sistemi belirleyin.

DEHB olan çocuklar çoğu zaman ne yapması gerektiğini bilir ama o anda başlatmak, sürdürmek veya durdurmakta zorlanır. Bu yüzden uzun nasihatler yerine çevreyi düzenleyen kısa sistemler daha işe yarar.

• Sabah, ödev ve uyku rutinini aynı sırada tekrar edin.
• Görsel kontrol listeleri kullanın: çanta, ödev, diş, pijama gibi.
• Çalışma alanını sadeleştirin; masada yalnız gerekli materyal kalsın.
• Ödev süresini çocuğun dayanıklılığına göre kısa bloklara bölün.
• Ceza döngüsünü azaltın; istenen davranışı yakalayıp pekiştirin.
• Ekran, uyku ve hareket düzenini birlikte planlayın.

Öğretmen desteği DEHB’de çok önemlidir. Sınıf düzenlemeleri çocuğu kayırmak değil, öğrenmeye erişimini kolaylaştırmak için yapılır.

• Öğrenciyi dikkat dağıtıcı uyaranların az olduğu yere oturtmak.
• Uzun yönergeleri yazılı ve kısa adımlara bölmek.
• Görev başlangıcında kısa kontrol yapmak.
• Uzun sınavlarda zaman ve dikkat yönetimini destekleyen düzenlemeleri değerlendirmek.
• Uyarıyı tüm sınıf önünde utandırmadan, kısa ve sakin vermek.

"İsterse yapar."

DEHB’de sorun çoğu zaman istememek değil, dikkat ve dürtü kontrolünü o anda sürdürememektir. Bu yüzden beceri ve çevre desteği gerekir.

"Hiperaktif değilse DEHB yoktur."

Yanlış. Dikkatsizliğin baskın olduğu görünümde çocuk sakin görünebilir; ancak unutkanlık, dalgınlık ve organizasyon güçlüğü belirgindir.

"İlaç tek çözümdür."

İlaç bazı çocuklar için etkili olabilir, ancak destek planı davranışsal stratejiler, aile eğitimi, okul düzenlemeleri ve izlemle birlikte ele alınmalıdır.

DEHB olan çocuk sık uyarı aldıkça "zaten başaramıyorum" düşüncesi geliştirebilir. Bu nedenle destek, yalnızca davranışı durdurmaya değil; planlama, bekleme, başlama, bitirme ve duygu düzenleme becerilerini öğretmeye yönelmelidir.

Çocuk sık sık sınıfta uyarılıyor, ödevler sürekli çatışmaya dönüşüyor, dürtüsel davranışlar güvenlik riski yaratıyor, akran ilişkileri bozuluyor veya özgüven belirgin düşüyorsa destek geciktirilmemelidir. Eşlik eden öğrenme güçlüğü, kaygı, uyku sorunu veya davranış sorunları varsa değerlendirme daha kapsamlı yapılmalıdır.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez. İlaç, terapi veya eğitim desteği kararı çocuğu gören yetkin uzmanlar tarafından verilmelidir.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu, çocuğun karakter kusuru değil, destek gerektiren bir öz düzenleme güçlüğüdür. Çocuğu sürekli uyarmak yerine çevreyi sadeleştirmek, görevleri bölmek ve okul-aile iş birliği kurmak daha sürdürülebilir sonuç verir.

En iyi başlangıç, belirtileri suçlama diliyle değil gözlem diliyle kaydetmektir: ne zaman oluyor, hangi ortamda artıyor, hangi destek işe yarıyor?

• CDC. ADHD in Children.
• CDC. Symptoms of ADHD.
• CDC. Treatment of ADHD.
• NIMH. Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder.
• American Psychiatric Association. What is ADHD?
• Wolraich ML ve ark. Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of ADHD in Children and Adolescents. Pediatrics, 2019.
• AACAP. Attention-Deficit Hyperactivity Disorder Facts for Families.
• NICE. Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management.
• Millî Eğitim Bakanlığı. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu.