Kaygı Bozuklukları

• Nedir? Normal kaygının süre, şiddet ve işlev kaybı açısından aşırı hale gelmesidir.
• Nasıl anlaşılır? Sürekli endişe, karın ağrısı, baş ağrısı, uyku sorunu, okula gitmek istememe, güvence isteme ve kaçınma ile fark edilebilir.
• Kimlerde görülür? Her yaşta görülebilir; ayrılma kaygısı küçük çocuklarda, sosyal ve okul kaygısı daha büyük çocuklarda belirginleşebilir.
• Ne yapılmalı? Kaygı küçümsenmeden, kaçınma güçlendirilmeden ve gerekirse bilişsel davranışçı terapi gibi kanıta dayalı desteklerle ele alınmalıdır.

AACAP, çocuklarda bazı korku ve kaygıların gelişimsel olarak beklenebileceğini belirtir. Küçük çocuklarda ayrılma, karanlık veya yabancılardan çekinme görülebilir. Klinik açıdan önemli olan, kaygının yaşa göre aşırı olması, uzun sürmesi, çocuğun kaçınmasına yol açması ve günlük hayatı belirgin etkilemesidir.

NIMH, kaygı bozukluklarını günlük kaygıdan farklı olarak geçmeyen, zamanla kötüleşebilen ve okul, iş, ilişki gibi alanları etkileyebilen durumlar olarak açıklar. Çocuklarda kaygı bazen "endişeliyim" cümlesiyle değil; öfke, ağlama, karın ağrısı, baş ağrısı, donakalma veya sürekli güvence isteme şeklinde görünür.

Ayrılma kaygısı

Çocuk bakım verenden ayrıldığında yoğun korku yaşayabilir. Okula gitmek istememe, kapıda ağlama, ebeveynin başına bir şey geleceğinden korkma veya yalnız uyuyamama görülebilir. Bu tablo okul korkusu ile iç içe geçebilir.

Yaygın kaygı

Çocuk birçok konuda sürekli endişe yaşar: dersler, sağlık, aile, gelecek, hata yapma, geç kalma veya küçük ayrıntılar. Mükemmeliyetçilik ve yoğun güvence arayışı eşlik edebilir.

Sosyal kaygı

Sınıfta konuşmak, sunum yapmak, arkadaşlarla yemek yemek, hata yapmak veya alay edilmek yoğun kaygı yaratabilir. Çocuk sosyal ortamlardan kaçabilir ya da dışarıdan sessiz ve uyumlu görünürken içeride yoğun gerilim yaşayabilir.

Panik belirtileri ve özgül fobiler

Panik belirtilerinde çarpıntı, nefes alamama, titreme, baş dönmesi ve kontrolü kaybetme korkusu görülebilir. Özgül fobilerde hayvan, kan, iğne, fırtına, asansör veya uçak gibi belirli durumlara yoğun korku gelişebilir.

Seçici konuşmazlık ve ilişkili durumlar

Bazı çocuklar evde rahat konuşurken okulda veya sosyal ortamda konuşamayabilir. OKB ve travma sonrası stres bozukluğu DSM-5'te ayrı başlıklarda ele alınsa da yoğun kaygı belirtileriyle birlikte görülebilir.

• Okula, sınava, ayrılmaya, sosyal ortama veya belirli durumlara yoğun korku.
• Karın ağrısı, baş ağrısı, mide bulantısı, çarpıntı, nefes darlığı veya kas gerginliği.
• Uykuya dalma güçlüğü, gece uyanma, kabus veya yalnız uyuyamama.
• Sürekli güvence isteme: "Bir şey olmayacak değil mi?", "Yanımda kalır mısın?"
• Kaçınma: okula gitmeme, etkinliğe katılmama, konuşmama, denemekten vazgeçme.
• Öfke, ağlama, inatlaşma veya kriz gibi görünen yoğun kaygı tepkileri.
• Mükemmeliyetçilik, hata yapmaya tahammülsüzlük ve ödevleri aşırı kontrol etme.
• Dikkat dağınıklığı, ders performansında düşüş veya DEHB ile karışabilen huzursuzluk.

Bazı çocuklar doğuştan daha hassas, temkinli veya yeni durumlara karşı daha çekingen olabilir. Ailede kaygı öyküsü, zorbalık, travmatik deneyimler, okul baskısı, sağlık sorunları, sosyal medya kıyaslaması ve büyük yaşam değişiklikleri kaygıyı artırabilir.

Kaygı bazen başka alanlardaki zorlanmaların sonucu da olabilir. Okuma güçlüğü, dikkat sorunları, tikler, yeme davranışı sorunları veya aile içi stres çocuğun kaygısını artırabilir. Bu nedenle değerlendirme yalnızca "kaygılı mı?" sorusuyla sınırlı kalmamalıdır.

1. Kaygıyı küçümsemeyin: "Korkacak bir şey yok" yerine "Zorlandığını görüyorum" deyin.
2. Kaçınmayı otomatik çözüm yapmayın; çocuğun tolere edebileceği küçük adımlar belirleyin.
3. Güvence cümlelerini sınırsız tekrarlamayın; sakin, kısa ve tutarlı cevaplar kullanın.
4. Uyku, yemek, ekran, hareket ve günlük rutinleri düzenleyin.
5. Nefes, gevşeme, duygu adlandırma ve problem çözme becerilerini sakin zamanlarda çalışın.
6. Okul ve öğretmenle iş birliği kurun; çocuğu utandıran açıklama veya zorlamalardan kaçının.
7. Kaygı çocuğun hayatını daraltıyorsa profesyonel destek alın.

AACAP klinik rehberi, 6-18 yaş aralığında sosyal kaygı, yaygın kaygı, ayrılma kaygısı, özgül fobi ve panik bozukluğu için bilişsel davranışçı terapinin sunulmasını önerir. Terapi; kaygı düşüncelerini tanıma, bedensel belirtileri anlama, kaçınmayı azaltma ve kademeli yüzleşme becerilerini içerebilir.

Bazı durumlarda ilaç tedavisi gündeme gelebilir. Bu karar çocuğun yaşı, belirtilerin şiddeti, eşlik eden durumlar, aile tercihi ve tıbbi riskler değerlendirilerek çocuk ve ergen psikiyatrisi tarafından verilmelidir. İlaç, tek başına aile-okul düzenini ve beceri öğretimini gereksiz kılmaz.

Kaygı okulda sessizlik, sık tuvalete gitme, hemşireye başvurma, sınav sırasında donakalma, derse katılmama veya okula gitmek istememe olarak görülebilir. Amaç çocuğu okuldan uzaklaştırmak değil, okul içinde yönetilebilir destekler kurmaktır.

• Güvenilir bir okul yetişkini belirlenebilir.
• Sunum, sınav veya sosyal etkinlikler için kademeli hedefler konabilir.
• Çocuk tüm sınıf önünde kaygısı nedeniyle etiketlenmemelidir.
• Zorbalık, dışlanma veya alay varsa okul hızlı ve net müdahale etmelidir.
• Devamsızlık başladıysa okula dönüş planı aile-okul-uzman iş birliğiyle kurulmalıdır.

• Kendine zarar verme veya ölmek isteme düşünceleri.
• Şiddetli panik atak, bayılma, göğüs ağrısı veya yoğun nefes darlığı.
• Okula hiç gidememe, evden çıkamama veya belirgin işlev kaybı.
• Yememe-içmeme, hızlı kilo kaybı veya yeme bozukluğu belirtileri.
• Travma sonrası kabus, irkilme, yoğun kaçınma veya güvenlik hissinin bozulması.
• Depresif belirtiler, umutsuzluk, sosyal kopma veya günlük yaşamdan belirgin çekilme.

"Kaygılı çocuk naz yapıyordur."

Kaygı çocuk için gerçek bedensel ve duygusal sıkıntı yaratabilir. Naz veya şımarıklık diye etiketlemek sorunu azaltmaz.

"Korktuğu şeyden tamamen uzak tutmak gerekir."

Kısa vadede rahatlatır; ancak sürekli kaçınma kaygının güçlenmesine yol açabilir. Destek küçük, güvenli ve kademeli adımlarla kurulmalıdır.

"Başarılı çocuk kaygılı olamaz."

Bazı çocuklar dışarıdan başarılı görünürken içeride yoğun endişe yaşayabilir. Mükemmeliyetçilik kaygıyı maskeleyebilir.

"Kaygı ilaçsız düzelmez."

Her çocuk için ilaç gerekmez. Hafif ve orta düzey kaygıda psikoterapi, aile-okul düzenlemeleri ve beceri öğretimi önemli rol oynar.

Kaygı tümüyle yok edilmesi gereken bir duygu değildir; koruyucu bir işlevi de vardır. Sorun, kaygının çocuğun hayatını daraltmasıdır. Bu nedenle terapi ve aile desteği çocuğu "korkusuz" yapmaya değil, korkuya rağmen güvenli biçimde adım atabilmesine odaklanır.

Uzman değerlendirmesi; kaygının türünü, kaçınma davranışlarını, bedensel belirtileri, okul işlevini, aile düzenini, travma ve eşlik eden DEHB, depresyon, OKB, tik ya da yeme sorunlarını birlikte ele almalıdır. Gerektiğinde çocuk hekimiyle tıbbi nedenler açısından da görüşülür.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Kendine zarar düşüncesi, yoğun panik, ciddi işlev kaybı veya hızlı kötüleşme varsa acil profesyonel destek gerekir.

Kaygı bozukluğu çocuğun zayıflığı değildir. Çoğu çocuk doğru aile dili, okul iş birliği ve kanıta dayalı destekle kaygısını tanımayı, yönetmeyi ve kaçındığı alanlara güvenle geri dönmeyi öğrenebilir.

En sağlıklı yaklaşım, kaygıyı küçümsemeden ama kaçınmayı kalıcı çözüm yapmadan ilerlemektir. Erken fark etme, çocuğun okul, arkadaşlık, uyku ve özgüven alanlarında daha hızlı toparlanmasına yardımcı olur.

• National Institute of Mental Health. Anxiety Disorders
• American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. Anxiety and Children
• American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. Anxiety Disorders Resource Center
• Centers for Disease Control and Prevention. Data and Statistics on Children's Mental Health
• NHS. Anxiety disorders in children
• NICE. Anxiety disorders quality standard
• Walter HJ, et al. Clinical Practice Guideline for Anxiety in Children and Adolescents