Tik Bozuklukları

• Nedir? Motor tikler hareket; vokal tikler ses çıkarma biçiminde görülür.
• Nasıl anlaşılır? Göz kırpma, yüz buruşturma, omuz silkme, boğaz temizleme, burun çekme veya istemsiz sesler tekrarlayabilir.
• Tourette nedir? Hem motor hem vokal tiklerin bir yıldan uzun sürdüğü tik bozukluğu türüdür.
• Ne yapılmalı? Çocuk utandırılmamalı, tikler izlenmeli, okul bilgilendirilmeli ve işlev kaybı varsa uzman desteği alınmalıdır.

CDC, Tourette sendromunu sinir sistemiyle ilişkili, tekrarlayan hareketler veya sesler yani tiklerle seyreden bir durum olarak açıklar. Tikler kısa süre bastırılabilir; fakat bu çocuğun tikleri tamamen isteyerek yaptığı anlamına gelmez. Bastırma çoğu çocuk için yorucudur ve tik ihtiyacı daha sonra artabilir.

Tikler zaman içinde yer, şekil ve sıklık değiştirebilir. Bir dönem göz kırpma öndeyken başka bir dönemde omuz silkme veya boğaz temizleme artabilir. Stres, yorgunluk, heyecan, dikkat çekilmesi ve yoğun ekran-yorgunluk dönemleri bazı çocuklarda tikleri artırabilir.

Motor tik

Göz kırpma, yüz buruşturma, baş sallama, omuz silkme, kol atma, zıplama veya dokunma gibi beden hareketleridir. Basit motor tikler küçük kas gruplarını; karmaşık motor tikler daha uzun hareket dizilerini içerebilir.

Vokal tik

Boğaz temizleme, burun çekme, öksürme, homurdanma, hece veya kelime çıkarma gibi seslerdir. Vokal tik, çocuğun mutlaka konuşarak kelime söylemesi anlamına gelmez; tekrarlayan ses çıkarma da vokal tik olabilir.

Geçici ve kalıcı tik bozukluğu

Bir yıldan kısa süren tikler geçici/provizyonel tik bozukluğu kapsamında değerlendirilebilir. Bir yıldan uzun süren ve yalnızca motor ya da yalnızca vokal tiklerin bulunduğu durumlar kalıcı motor veya vokal tik bozukluğu olarak ele alınabilir.

Tourette sendromu

Tourette sendromunda hem motor hem vokal tikler vardır ve belirtiler bir yıldan uzun sürer. Medyada sık gösterilen küfürlü söz söyleme her Tourette olgusunda görülmez; CDC bu belirtinin nadir olduğunu ve tanı için gerekli olmadığını vurgular.

• Sık göz kırpma, göz devirmeye benzer hareketler veya yüz buruşturma.
• Omuz silkme, baş sallama, boyun germe veya kol hareketleri.
• Boğaz temizleme, burun çekme, öksürmeye benzer sesler.
• Tik öncesi içsel gerginlik veya "yapmazsam rahatlayamam" hissi.
• Tik sonrası kısa rahatlama.
• Stres, heyecan, yorgunluk veya dikkat çekildiğinde artış.
• Okulda bastırıp evde daha belirgin hale gelme.

Bazı çocuklar tiklerini fark etmez; bazıları ise yoğun biçimde fark edip utanabilir. Bu nedenle ailelerin ilk görevi tikleri sürekli işaret etmek değil, çocuğun yaşamını ne kadar etkilediğini sakince gözlemlemektir.

CDC ve NCBI kaynakları, Tourette sendromunun nörogelişimsel bir durum olduğunu ve kesin nedenin tek bir faktörle açıklanamadığını belirtir. Ailede tik öyküsü, DEHB, OKB, kaygı, uyku sorunları ve stres tiklerin görünürlüğünü artırabilir.

Tikler çocuğun "dikkat çekmek için yaptığı" davranışlar değildir. Bazı çocuklar tiklerini okulda bastırmaya çalışır ve eve gelince tikler artar. Bu, çocuğun okulda yoğun çaba harcadığını gösterebilir.

CDC, Tourette tanısı alan birçok çocukta DEHB, kaygı veya OKB gibi ek durumların bulunabileceğini belirtir. Bu nedenle değerlendirme yalnızca tik sayısına değil; okul başarısı, akran ilişkisi, dikkat, uyku, kaygı ve davranış düzenleme alanlarına da bakmalıdır.

Tikler nedeniyle alay edilme veya sürekli uyarılma çocuğun okul korkusu yaşamasına da katkı sağlayabilir. Bu yüzden okul ortamının bilgilendirilmesi çoğu zaman tedavinin önemli bir parçasıdır.

1. Tiklere sürekli dikkat çekmeyin; "yapma" demek çoğu çocukta baskıyı artırır.
2. Tikleri kayıt altına alın: ne zaman artıyor, ne zaman azalıyor, okulda mı evde mi belirgin?
3. Uyku, stres, ekran, sınav ve yorgunluk gibi tetikleyicileri gözlemleyin.
4. Öğretmeni bilgilendirin; tik için ceza veya sınıf önünde uyarı kullanılmamalıdır.
5. Çocuğun özgüvenini koruyun; tikleri kimliği gibi konuşmayın.
6. Ağrı, zorbalık, sosyal çekilme veya okul başarısında düşüş varsa uzman desteği alın.

CDC ve AAN kaynakları, tikler günlük yaşamı belirgin etkilemiyorsa yalnızca izlem ve bilgilendirmenin yeterli olabileceğini belirtir. İşlev kaybı varsa davranışçı tedaviler ve bazı durumlarda ilaç seçenekleri değerlendirilebilir.

CBIT ve alışkanlık tersine çevirme

Kapsamlı Davranışsal Tik Müdahalesi (CBIT), tikleri fark etmeyi, tikle uyumsuz alternatif tepki geliştirmeyi ve tetikleyicileri yönetmeyi içerir. AAN rehberi, tikler işlevi bozduğunda CBIT'in öncelikle düşünülmesini önerir.

İlaç tedavisi

İlaç kararı her çocuk için gerekli değildir. Tikler ağrı, yaralanma, sosyal zorlanma veya ciddi işlev kaybı oluşturuyorsa çocuk nörolojisi ya da çocuk ve ergen psikiyatrisi tarafından yarar-risk dengesiyle değerlendirilmelidir.

Tikleri olan çocuklar bazen okulda tiklerini bastırmak için büyük çaba harcar. Bu çaba dikkatini derse vermeyi zorlaştırabilir. Öğretmen ve rehberlik servisi tiklerin istemsiz doğasını bildiğinde çocuk daha az utanır ve daha güvenli hisseder.

• Tik nedeniyle ceza, taklit veya sınıf önünde uyarı yapılmamalıdır.
• Gerekirse kısa mola, su içme veya sakinleşme alanı planlanabilir.
• Sınavda belirgin tik artışı varsa makul düzenleme konuşulabilir.
• Akran alayı varsa okul hızlı ve net müdahale etmelidir.
• Çocuk isterse sınıfa kısa, yaşa uygun bilgilendirme yapılabilir.

"Tikler dikkat çekmek içindir."

Tikler dikkat çekme davranışı değildir. Çocuk tikleri kısa süre bastırabilse bile bu, tiklerin isteyerek yapıldığı anlamına gelmez.

"Azarlayınca geçer."

Azarlamak, utandırmak veya tikleri sürekli hatırlatmak stresi artırabilir ve tikleri daha görünür hale getirebilir.

"Tourette demek küfür etmek demektir."

Bu yaygın ama hatalı bir algıdır. Küfürlü söz söyleme Tourette sendromunda nadirdir ve tanı için gerekli değildir.

"Tik varsa çocuk okulda başarılı olamaz."

Uygun bilgilendirme, okul desteği ve eşlik eden durumların değerlendirilmesiyle birçok çocuk akademik ve sosyal yaşamını sürdürebilir.

Tik bozukluklarında en iyi ilk adım çoğu zaman çocuğu ve çevresini bilgilendirmektir. Çocuk tikleri yüzünden sürekli eleştirilmediğinde, öğretmen ne olduğunu bildiğinde ve aile tikleri tek sorun haline getirmediğinde stres azalabilir. Müdahale gerekip gerekmediği ise tikin varlığına değil, çocuğun yaşamındaki etkisine göre belirlenmelidir.

Tikler aniden başladıysa veya çok hızlı kötüleştiyse; bilinç değişikliği, dalma, nöbet şüphesi, uyku sırasında hareketler, güç kaybı, ilaç kullanımı veya enfeksiyon sonrası belirgin değişim varsa çocuk hekimi ve çocuk nörolojisi değerlendirmesi önemlidir.

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez. Tanı, CBIT uygunluğu, ilaç gerekliliği ve eşlik eden DEHB/OKB/kaygı değerlendirmesi yetkin uzmanlar tarafından yapılmalıdır.

Tik bozuklukları çoğu aile için ilk başta kaygı vericidir; ancak doğru bilgiyle daha yönetilebilir hale gelir. Her tik acil tedavi gerektirmez. Önemli olan tiklerin süresi, türü, artış-azalış örüntüsü ve çocuğun yaşamına etkisidir.

Çocuk utandırılmadan desteklendiğinde, okul doğru bilgilendirildiğinde ve eşlik eden dikkat, kaygı veya öğrenme sorunları ayrıca ele alındığında tiklerin çocuğun hayatını belirlemesi önlenebilir.

• Centers for Disease Control and Prevention. About Tourette Syndrome
• Centers for Disease Control and Prevention. Diagnosing Tic Disorders
• Centers for Disease Control and Prevention. Treatment of Tourette Syndrome
• American Academy of Child and Adolescent Psychiatry. Tic Disorders
• American Academy of Neurology. Treatment of Tics in People with Tourette Syndrome and Chronic Tic Disorders
• NCBI Bookshelf, StatPearls. Tourette Syndrome and Other Tic Disorders